9 iyul, AZƏRTAC
Azərbaycanda fermer təsərrüfatlarında Günəş və külək enerjisindən istifadənin iqtisadi səmərəliliyi ilk növbədə təsərrüfatın enerji ehtiyacının xarakterindən asılıdır. Fermer təsərrüfatlarında elektrik enerjisi əsasən suvarma nasoslarının işlədilməsi, soyuducu anbarların saxlanılması, istixanaların havalandırılması və isitmə-soyutma sistemləri, süd və ət məhsullarının ilkin emalı, yem hazırlığı və digər texniki proseslər üçün istifadə olunur. Yəni aqrar sahədə enerji sadəcə yardımçı xərc deyil, məhsulun maya dəyərinə birbaşa təsir edən əsas amillərdən biridir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Elm və Təhsil Nazirliyinin İqtisadiyyat İnstitutunun “Aqrar sektorun iqtisadi problemləri” şöbəsinin müdiri, iqtisad elmləri doktoru Yunus Sadıqov deyib.
O vurğulayıb ki, bu məsələ beynəlxalq səviyyədə də aktual yanaşma kimi qiymətləndirilir: “BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı (FAO) Günəş enerjisi ilə işləyən suvarma sistemlərini kənd təsərrüfatında etibarlı və nisbətən əlçatan enerji həlli kimi dəyərləndirir. FAO-nun yanaşmasına görə, belə sistemlər xüsusilə elektrik şəbəkəsinə çıxışın məhdud olduğu və ya enerji xərclərinin fermer üçün yüksək yük yaratdığı ərazilərdə suvarma xərclərinin azalmasına, enerji təminatının sabitləşməsinə və daha dayanıqlı aqrar istehsala kömək edə bilər.
Bu baxımdan Günəş enerjisi fermer təsərrüfatları üçün daha geniş tətbiq imkanına malikdir. Bunun səbəbi odur ki, kənd təsərrüfatında enerji tələbatının mühüm hissəsi günün işıqlı vaxtına düşür. Məsələn, suvarma nasoslarının işlədilməsi, istixanalarda ventilyasiya, bəzi texnoloji avadanlıqların gündüz saatlarında istifadəsi Günəş enerjisi ilə daha uyğunlaşır. Günəş panelləri fermerə elektrik enerjisinin bir hissəsini özü istehsal etmək imkanı verir. Bu isə xüsusilə elektrik xətlərindən uzaq ərazilərdə, suvarma üçün nasoslardan istifadə olunan sahələrdə və iri bağçılıq təsərrüfatlarında daha səmərəli nəticə verə bilər”, - deyə o qeyd edib.
Y.Sadıqovun sözlərinə görə, külək enerjisinin tətbiqi isə daha seçici yanaşma tələb edir: “Hər fermer təsərrüfatı üçün külək qurğusu iqtisadi baxımdan əlverişli olmaya bilər. Küləyin sabitliyi, ortaillik sürəti, ərazinin relyefi və texniki xidmət imkanları əvvəlcədən qiymətləndirilməlidir. Azərbaycanda külək enerjisi potensialı əsasən Abşeron yarımadası, Xəzəryanı zonalar və bəzi açıqrelyefli ərazilər üçün daha məqsədəuyğundur. Ona görə də fermer təsərrüfatlarında külək enerjisi daha çox Günəş enerjisini tamamlayan mənbə kimi nəzərdən keçirilməlidir.
İqtisadi səmərəliliyin qiymətləndirilməsində bir neçə əsas göstəriciyə baxmaq lazımdır. Birincisi, sistemin ilkin investisiya dəyəri hesablanmalıdır: panel, invertor, akkumulyator, nasos, montaj və texniki qoşulma xərcləri. İkincisi, fermerin illik enerji istehlakı və bu istehlaka görə ödədiyi vəsait müəyyən edilməlidir. Üçüncüsü, qurulan sistemin il ərzində nə qədər elektrik enerjisi istehsal edəcəyi hesablanmalıdır. Dördüncüsü, investisiyanın neçə ilə geri qayıdacağı müəyyən olunmalıdır. Əgər sistem 4-7 il ərzində özünü ödəyirsə və sonrakı illərdə fermerin enerji xərclərini ciddi şəkildə azaldırsa, bu investisiya iqtisadi baxımdan səmərəli hesab edilə bilər.
Burada bir məqamı da nəzərə almaq lazımdır: Günəş və külək enerjisi yalnız elektrik xərclərinə qənaət demək deyil. Bu texnologiyalar fermerin enerji asılılığını azaldır, suvarmanın daha sabit təşkilinə kömək edir, məhsul itkisini azaldır və təsərrüfatın uzunmüddətli dayanıqlığını artırır. Xüsusilə iqlim dəyişmələri fonunda su çatışmazlığı, enerji qiymətləri və istehsal xərcləri fermer üçün daha ciddi riskə çevrilir. Belə şəraitdə bərpaolunan enerji mənbələri fermer üçün sadəcə ekoloji seçim deyil, həm də iqtisadi təhlükəsizlik alətidir.
Amma bu sahədə ehtiyatlı yanaşma da vacibdir. Hər təsərrüfata eyni model tətbiq etmək doğru olmaz. Kiçik fermer üçün sadə günəş nasosu və ya kiçik damüstü sistem kifayət edə bilər. İri təsərrüfatlarda isə Günəş panelləri, enerji saxlama sistemi, “ağıllı” suvarma və rəqəmsal idarəetmə birlikdə tətbiq olunmalıdır. Yəni əsas məsələ texnologiyanı almaq deyil, onu təsərrüfatın real ehtiyacına uyğun layihələndirməkdir. Düzgün hesablanmış sistem fermer üçün həm maya dəyərini azaldır, həm məhsuldarlığı artırır, həm də aqrar istehsalı daha dayanıqlı edir”.
