Son illər dünyada baş verən geosiyasi gərginliklər fonunda yeni qlobal çağırışlar meydana çıxır. Bu da regional və beynəlxalq sahələrdə yeni əməkdaşlıq formatının yaranmasına səbəb olur. Ölkələrin yerləşdiyi üstün geosiyasi mövqe bir sıra sahələrdə uğurlu əməkdaşlığa imkan verir. Qitələri, ölkələri birləşdirən beynəlxalq enerji və nəqliyyat dəhlizləri isə, öz növbəsində, səmərəli və uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün əla fürsət sayılır.
Yeni dünya düzəninin diqtə etdiyi müasir çağırışlar şəraitində böyük coğrafiyanı əhatə edən Avrasiya regionunda nəqliyyat-logistika sahəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məlum olduğu kimi, bir il əvvəl başlanmış və sonu bilinməyən Rusiya–Ukrayna müharibəsi Avrasiya materikində vəziyyəti mürəkkəbləşdirməklə yanaşı, bu məkandan keçən beynəlxalq marşrutlar üçün də ciddi təhdidlər yaradıb. Təhlükəsizlik səbəbindən Rusiya və Ukrayna ərazisindən keçən bir sıra mühüm nəqliyyat dəhlizlərinə maraq xeyli azalıb. Belə bir şəraitdə Orta Dəhliz və ya Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin cəlbediciliyi artıb.
Xatırladaq ki, Orta Dəhliz 2014-cü ilin fevral ayında Azərbaycan, Qazaxıstan və Gürcüstanın təşəbbüsü ilə yaradılıb. Sonrakı illərdə layihə Ukrayna, Rumıniya və Polşanın hesabına genişlənib. Ümumilikdə, bu dəhliz hazırda özündə 9 ölkəni birləşdirir. Dəhlizin nəqliyyat imkanlarından isə 15 ölkənin yükdaşıma şirkətləri istifadə edir. Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu boyunca 60-a yaxın ölkə yerləşir. Həmin coğrafiyada isə 4,5 milyard nəfər yaşayır. Bu baxımdan nəqliyyat dəhlizi həm iştirakçı ölkələr, həm də digər dövlətlər üçün əhəmiyyətlidir.
Hazırda Orta Dəhliz Çin–Qazaxıstan sərhədindən başlayaraq Mərkəzi Asiya ölkələri və Xəzər dənizi üzərindən, bundan sonra isə Azərbaycan, Gürcüstan, Türkiyə ərazisindən keçərək Avropaya qədər geniş bir ərazini əhatə edir. Avropa ilə Asiyanı birləşdirən ən qısa və rahat marşrut sayılan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi Çindən Türkiyəyə, oradan da Avropa ölkələrinə və əks istiqamətdə yükdaşımaların həyata keçirilməsinə xidmət göstərir. Bu dəhliz üzrə hərəkət edən qatarlar yükləri orta hesabla 20-25 günə Çindən Avropaya çatdırır. Müqayisə üçün deyək ki, Çindən Avropaya gedən yük qatarı Orta Dəhliz vasitəsilə Türkiyədən keçməklə 10 min kilometr deyil, 7 min kilometr məsafə qət etməli olur. Bu da Asiya və Avropa arasında qlobal ticarətdə dəhlizin nə qədər sərfəli olduğunu təsdiqləyir. Yeri gəlmişkən, Orta Dəhliz boyunca vahid tarif, “bir pəncərə” prinsipi tətbiq olunur. Bu və ya digər amillərin, eləcə də dəhlizin keçdiyi ölkələrdə təhlükəsizliyin təmin olunmasının nəticəsidir ki, həmin marşrutdan yararlanmaq istəyən şirkətlərin sayı getdikcə artır. Bu da dəhliz vasitəsilə yük daşımalarının həcminin ilbəil artmasına səbəb olur.
Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizinin uğurlu fəaliyyətinin təmin olunmasında Azərbaycanın müstəsna rolu var. Hazırda Avropa ilə Asiya arasında körpü rolu oynayan Azərbaycanın geosiyasi mövqeyi bütün sahələrdə, o cümlədən beynəlxalq yükdaşımalarda əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsinə imkan yaradır.
Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində nəqliyyat yollarının kəsişdiyi məkanda yerləşən ölkəmizin tranzit imkanları olduqca yüksəkdir. Ən əsası isə, hazırda Azərbaycanda ən müasir Dəniz Ticarəti Limanı, beynəlxalq aeroportlar, dünya standartlarına cavab verən yol infrastrukturu mövcuddur ki, bu da yüklərin təhlükəsiz və sürətli daşınması üçün olduqca əlverişlidir. Eyni zamanda, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolunun genişləndirilməsi, Cənub Qaz Dəhlizinin ötürücülük qabiliyyətinin artırılması kimi tədbirlər də məhz Orta Dəhlizin inkişaf etdirilməsinə xidmət edir.
Torpaqlarımızın işğaldan azad olunması Ermənistanın uzun illər blokadada saxladığı Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin təmin olunmasına imkan yaradır. Bu isə artıq tarixi zərurətə çevrilən Zəngəzur dəhlizi vasitəsilə mümkün olacaq. Zəngəzur dəhlizi blokadanı yarmaqla yanaşı, Orta Dəhlizin mühüm seqmenti kimi Türkiyəyə, oradan da Avropaya çıxışı xeyli asanlaşdıracaq. Yeni nəqliyyat bağlantısı Şimal-Cənub, Şərq-Qərb dəhlizlərinə, eləcə də Orta Dəhlizə inteqrasiya ediləcək. Beləliklə, Zəngəzur dəhlizi açıldıqdan sonra Azərbaycanın Orta Dəhliz vasitəsilə gələn yükləri aşırmaq imkanları daha da genişlənəcək.
Təbriz YADİGAROV,
Elm və Təhsil Nazirliyi İqtisadiyyat İnstitutunun elmi işçisi, dosent
"Xalq qəzeti" , 04.03.2023.
